Համեմատաբար վերջին կարճ ժամանակաշրջանում Փարաքարում, Զովունիում, Աջափնյակում տեղի ունեցած հայտնի ակնհայտ հանցավոր դրսևորումները ակամայից թույլ են տալիս խորհելու, որ Հայաստանում 2018-ին տեղի ունեցած հեղափոխությունից հետո քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, մշակութային, իրավական, գիտակցական և այլ մակարդակներում հաջողությամբ իրականացվող փուլային բարեփոխումների ու դրանց դրական արդյունքների արձանագրումների համայնապատկերում մտահոգիչ են թվում ընդհանուր առմամբ ներքին անվտանգային և մասնավորապես՝ անձի կյանքի և առողջության ապահովման ու պահպանման հարցերը։ Այս մասին ասված է ԱԺ պաշտպանության և անվտանգության հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Անդրանիկ Քոչարյանի հայտարարության մեջ։

Հայտարարության մեջ ասված է․

«Ամենևին չցանկանալով խորանալ վերը նշված արդեն իսկ հայտնի ակնհայտ հանցավոր իրադարձությունների մանրամասների ու դետալների մեջ, ինչպես նաև տեղի ունեցածն ընդամենը դիտարկելով՝ իբրև հասարակական-սոցիալական և իրավական երևույթ՝ նույն իրադարձությունները թույլ են տալիս խորհելու մի շարք մտորում-նկատառումների շուրջ, որպիսիք, կարծում եմ, կարիք ունեն մանրամասն քննարկման ու վերլուծության հանրային ու մասնագիտական առավել լայն շրջանակներում՝ խնդրո առարկայի կապակցությամբ հնարավոր լուծումներ առաջարկելու ու դրանց ընթացք տալու համար։

Խնդիրն ամենևին էլ չի կայանում նրանում, որ մեր իրականության մեջ տեղի են ունեցել առանձին հանցավոր դրսևորումներ, որպիսիք բոլոր ժամանակաշրջաններում ու բոլոր հասարակություններում անխուսափելիորեն առկա են եղել ու դեռ լինելու են, այլ կայանում է նրանում, որ դրանք իրենց համեմատաբար կարճ ժամանակաշրջանում տարածվածության ու հանդիպման հաճախականության, կազմակերպվածության, հանրային ու անհատական շահերին ու իրավունքներին պատճառված վնասների ծանրության հատկանիշներով, ինչպես նաև այդ հանցագործությունները կատարողների ու դրանց մյուս հնարավոր հանցակիցների (կազմակերպիչների, դրդիչների, օժանդակողների) կողմից ցուցաբերված բացահայտ հանդգնության, անպատասխանատվության, անպատժելիության, հասարակական արհամարհանքի, դաժանության, անտարբերության, հակաբարոյական զգացողություններով ու դրսևորումներով խաթարում են պետության ներքին անվտանգային միջավայրն ու ստեղծում համընդհանուր անվստահության մթնոլորտ՝ դրանով իսկ առաջացնելով համապատասխան հիմնախնդիրներ, մտահոգություններ ու մարտահրավերներ՝ լայնածավալ հասարակական, սոցիալական, տնտեսական, քաղաքական, իրավական, մշակութային, ժողովրդավարական, հակակոռուպցիոն արդիական դրական բարեփոխումների, ինչպես նաև միջազգային ու տարածաշրջանային խաղաղ գոյակցության, գոյատևման ու փոխգործակցության պետական քաղաքականության ուղղությունն ընտրած Հայաստանի Հանրապետության համար, որպիսի հանգամանքը լուրջ մտածմունքի ու համարժեք հետևությունների կատարման առիթ է հանդիսանում։ Կարծում եմ՝ հենց վերը թվարկված հատկանիշների, զգացողությունների ու դրսևորումների համակցությունը հաշվի առնելով էլ բնութագրվում է ցանկացած հակաիրավական արարքի հասարակական առավել մեծ վտանգավորությունը՝ վերջինս քրեական հակաօրինականություն հաղորդելու ու դրանք առավել ծանր քրեաիրավական երևույթների շարքին դասելու առումով։

Վերը նշվածի հաշվառմամբ հասարակական իրավագիտակցական ընկալման շրջանակներում բնականորեն ծագում են ընդհանրական բնույթի մի շարք հարցադրումներ, որոնք ընդհանուր առմամբ հանգում են հետևյալին․

1) Ինչո՞վ է պայմանավորված Հայաստանի Հանրապետությունում լայնամասշտաբ և բազմաոլորտ բարեփոխումների իրականացման ժամանակաշրջանում վերը նշված ակնհայտ հանցավոր դրսևորումների շարունակական առկայությունը, որո՞նք են դրանց ծնող պատճառներն ու նպաստող պայմանները, դրանք լիարժեքորեն բացահայտված են, թե ոչ, և ում կողմից և ինչ կազմակերպաիրավական գործիքակազմ է կիրառվում դրանց վերացման ուղությամբ․

2) Ի՞նչ դասեր են քաղվել ու հետևություններ արվել անցած՝ համեմատաբար կարճ ժամանակաշրջաններում դրսևորված քննարկվող հանցագործությունների դեմ պայքարի ու դրա շրջանակում իրականացվող նույն հանցագործությունների կանխարգելման ուղղությամբ․

3) Ի՞նչ համալիր, խմբային և անհատական հնարավոր կազմակերպաիրավական կառուցակարգեր՝ համապատասխան միջոցներ, միջոցառումներ, մեթոդներ, գործիքներ են կիրառվել մինչև օրս, կամ կիրառվում ներկայումս, ինչպես նաև կիրառվելու են հետայսու նմանատիպ հանցավոր երևույթներից խուսափելու համար, դրանք արդյո՞ք կարելի է բավարար և անհրաժեշտ համարել․

4) Որո՞նք են այն պետական և ոչ պետական պատասխանատու կառույցները, որպիսիք անմիջական պատասխանատվություն են կրում նմանատիպ հանցագործությունների դեմ պայքարի ու դրա շրջանակներում իրականացվող նույն հանցագործությունների կանխարգելման համար․

5) Ի՞նչ կանխատեսելի հեռանկար է սպասվում Հայաստանին նմանատիպ հանցագործությունների դեմ պայքարի ու դրա շրջանակներում իրականացվող նույն հանցագործությունների կանխարգելման առումով և այլն։

Սրանք են այն հնարավոր մի քանի ոչ լրիվ ընդհանրական հարցադրումները, որպիսիք, իմ խորին համոզմամբ, անհրաժեշտ է դիտարկել ու պարզաբանել նաև ներքին անվտանգային առումով և խորը բովանդակային (կոնտենտ) թիրախային վերլուծության ենթարկել վերոնշյալ առկա իրողությունների լույսի ներքո, և հենց այս առումով էլ ակնկալվում է այդ գործընթացին հանրային ու մասնագիտական լայն շրջանակների մասնակցությունն ու դերակատարումը։

Չցանկանալով մանրամասն անդրադառնալ հիշյալ և մյուս հնարավոր հարցադրումներից յուրաքանչյուրին՝ անհրաժեշտ եմ համարում ներկայացնելու մի շարք ընդհանրական մտորումներ-նկատառումներ նշված հարցադրումների որոշ տեսանկյունների վերաբերյալ։

Այսպես․

Հանրահայտ է, որ ինչպես հանցավորությունն ընդհանուր առմամբ՝ որպես հասարակական, սոցիալ-տնտեսական, իրավական երևույթ, այնպես էլ դրա մասը կազմող առանձին հանցատեսակները, այդ թվում՝ խնդրո առարկա հանդիսացող առանձնապես ծանր հանցագործությունները (սպանությունները, հրազեն-ռազմամթերքի ապօրինի շրջանառությունը և այլն), ինչպես նաև դրանց դեմ պայքարի միջոցներն ու մեթոդները ներառում են քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական, մշակութային, ժողովրդագրական, իրավական, գիտակցական, միջազգային և այլ բնույթների մի շարք բաղադրիչներ։ Եվ հետևաբար, օբյեկտիվ իրականության մեջ կատարված յուրաքանչյուր հանցագործություն նույն բնույթի վնասներ ու հետևանքներ է առաջացնում հասարակական զարգացման ընթացքում, հատկապես, եթե խոսքը վերաբերում է արդեն իսկ վերը նշված բացահայտ հանդգնության, անպատասխանատվության, անպատժելիության, հասարակական արհամարանքի, դաժանության, անտարբերության, հակաբարոյական դրսևորումներով օժտված առանձնապես ծանր հանցագործություններին։ Ըստ էության, նման դրսևորումները ոչ միայն խաթարում են ներքին անվտանգային միջավայրը (անձի անվտանգային պաշտպանվածությունը, դրա երաշխավորվածությունը և այլն), այլ նաև՝ պետության քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, մշակութային, ժողովրդագրական, գիտակցական, իրավական և մյուս հիմքերը, մասնավորապես՝ էական խոչընդոտ են հանդիսանում այլ պետությունների համապատասխան կառույցների ու մարմինների, ինչպես նաև քաղաքացիների կողմից հանցագործության իրականացման վայր հանդիսացող պետության նկատմամբ ձևավորվող ադեկվատ վերաբերմունքի և ներքին ու արտաքին հասարակական վստահության ձևավորման առումներով (օրինակ՝ նման հանցավոր դրսևորումները կարող են էականորեն վնասել տվյալ պետությունում հնարավոր սոցիալ-տնտեսական ներդրումների բնականոն իրականացմանը, տվյալ երկիր օտարերկրացիների այցելությունների աճին, զբոսաշրջության զարգացմանը, համապատասխան ծրագրերի ներդրմանն ու իրականացմանը և այլն), ասել կուզե, թե այդ հանցավոր երևույթներով պատճառված առկա ու հեռանկարային անուղղակի վնասներն ու հետևանքները պետության համար շատ ավելի ծանր են, քան թե դրանց կատարմամբ պայմանավորված ուղղակի վնասներն ու հետևանքները, որոնք, ի դեպ, նույնպես, պակաս կարևորություն չունեն, առավել ևս՝ Հայաստանի Հանրապետության նման սակավաթիվ ազգաբնակչություն ու ժողովրդագրական պատկեր ունեցող պետության պայմաններում։

Միևնույն ժամանակ ակնհայտ է նաև, որ հանցավորության դեմ պայքարը՝ որպես հավաքական հասկացություն ու գործընթաց, բաղկացած է մի շարք համակցված բաղադրիչներից, ու բացի հանցագործությունների հայտնաբերումից ու հանցագործությունը կատարողների բացահայտումից, ենթադրում է նաև մինչև հանցագործության վրա հասնելու պահն համարժեք ու անհրաժեշտ կազմակերպաիրավական գործընթացների իրականացում, որոնցից կարևորներից մեկը, կարծում եմ, հանցագործությունների կանխարգելումն է՝ իր ընդհանուր և հատուկ տարատեսակներով հանդերձ։ Խնդրի կարևորությունն առաջին հերթին կայանում է նրանում, որ հասարակական ներքին անվտանգային միջավայրի ձևավորման տեսանկյունից շատ ավելի կարևոր է արձագանքել ոչ թե արդեն իսկ կատարված հանցագործությանը, այլ գործը չհասցնել դրան, ասել կուզե, թե խորությամբ ու լայնամասշտաբ ձևաչափով իրականացնել հանցագործության կանխարգելումն ընդգրկող բոլոր հնարավոր քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական, մշակութային, իրավական և մյուս կանխարգելիչ կազմակերպաիրավական կառուցակարգերը՝ համապատասխան միջոցները, միջոցառումները, մեթոդները, գործիքները և այլն, որոնց մասին, ի դեպ, բազմիցս խոսվել է ու որոնք կարևորվել են նաև պատմական հեռավոր ժամանակաշրջաններում։ Այս կապակցությամբ, թերևս, տեղին կլինի հիշել իտալացի հանրահայտ իրավաբան-փիլիսոփա Չեզարե Բեկարիայի հայտնի միտքը․ «Ավելի լավ է կանխել հանցագործությունը, քան պատժել հանցագործներին։ Դա կազմում է ցանկացած լավ օրենսդրության մի մասը ․ ․ ․»։ Նշվածից աներկբա հետևում է, որ հանցավորության դեմ պայքարը պետք է սկսել դրանց վաղ, դեռևս չիրականացված վիճակից, այսինքն՝ հանցավորությունը կանխարգելող ընդհանուր և հատուկ բնույթի նախազգուշացնող տարատեսակ և անհրաժեշտ միջոցների, միջոցառումների, մեթոդների, գործիքների իրականացումից՝ հաշվի առնելով նախորդող ժամանակաշրջանի դառը պատմությունն ու փորձն՝ այդ ընթացքում ամենևին չնսմեացնելով պատժի ու դրա նպատակների՝ որպես հանցագործությունների կանխարգելման միջոցի դերն ու կարևորությունը, և այդ առումով վերը նշված խոսույթը նույնպես պետք է հասկանալ ոչ թե ընդհանրապես պատժից հրաժարվելու ուղղակի, այլ՝ պատժի ավելորդ խստությունից խուսափելու անուղղակի իմաստով։ Նշվածի կապակցությամբ, որպես ընդհանրական մոտեցում, ավելորդ չի համարվի հիշատակել նաև հռոմեացի հայտնի հռետոր Մարկոս Պուլիոս Ցիցերոնի (Կիկերոնի) միտքն այն մասին, որ պատմությունը կյանքի դաստիրակն է։ Եվ ուրեմն, կարծում եմ, որ հանցագործությունների կանխարգելումը և այն բնութագրող համալիր խմբային ու անհատական քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական, մշակութային, իրավական և մյուս կանխարգելիչ համապատասխան միջոցների, միջոցառումների, մեթոդների, գործիքների և այլնի իրականցումը առաջնահերթություն է ինչպես ընդհանրապես հանցավորության, այնպես էլ դրա բաղադրիչ հանդիսացող ցանկացած տեսակի, այդ թվում՝ մեր կողմից քննարկվող առանձնապես ծանր հանցագործությունների դեմ պայքարում։ Ընդ որում, կարծում եմ, որ խնդրի իրագործումը պետ...